راهپیمایی نهم دیماه در حالی با شکوه بی سابقه ای برگزار شد که راهپیمایی دیگری در 22بهمن ماه به مناسبت سالگرد پیروزی انقلاب در راه بود. خاتمی نیز در این میان که به مرگ فتنه یقین حاصل کرده بود، زبان گشود و با ادبیات متفاوتی سخن کرد: «ان شاءالله امسال هم ایرانیان با هر گرایش و موقعیتی سی ویکمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی را گرامی خواهند داشت؛ امری که به طور قطع متعلق به یک جناح یا بخش خاصی از جامعه نیست.» 1 این سخنان خاتمی در حقیقت نوعی تلاش برای نزدیک کردن خود به نظام محسوب می شد.
پس از حضور چند ده میلیونی مردم در راهپیمایی 22بهمن 88 خاتمی در سخنرانی های خود وقتی از کلمه انتخابات استفاده می کرد در لابلای این عبارات بود: «همه در کنار هم قرار بگیریم و سازوکارها، شیوه ها و روش هایی را اتخاذ کنیم تا انتخابات منشأ حرف و حدیث در جامعه ما نشود و با تضمین نسبت به انتخابات آزاد و سالم دلبستگی جامعه بخصوص نخبگان را به جمهوری اسلامی بیشتر کنیم و نیز بیاییم فضا را در چارچوب قانون اساسی آزاد و پرنشاط کنیم و حرمت و آزادی افراد و جریان ها را پاس بداریم؛ این به نفع همه است.» 2
خاتمی نیک دریافته بود که طرح براندازی از طریق کودتای رنگی به شکست قطعی انجامیده و حال باید در پی طریقی برای بازگشت به درون نظام باشد. آخرین موضعی که او در سال 88 و درباره انتخابات خرداد گرفت، این بود که «در این انتخابات اصلاح طلبی عنوان سبز را انتخاب کرد که تعبیر قشنگ و خوبی است؛ سبز نماد طراوت و روشنی و دوستی است. سبزی که مطرح شد، سبزی است که دلبسته به انقلاب اسلامی است و نسبتی با سلطه طلبان و منحرفان ندارد.» 3 موضعی که از او انتظار می رفت ماهها پیش به زبان بیاورد و نیاورد.
درباره این گام هایی که خاتمی در مرز فتنه گران و نظام برداشت و پس از شکست فتنه رو به نظام کرد، می توان دو فرضیه متصور شد. اول آنکه چنین سیاستی، مشی شخص خاتمی، و هدف از اتخاذ آن نیز دلبستگی به جریان برانداز از یک سو، و نداشتن اطمینان از پیروزی کودتای رنگی از سوی دیگر بوده است. و فرضیه دوم اینکه نخبگان و خواص اصلاح طلب، خاتمی را به عنوان یک «سرمایه» برای بازگشت احتمالی به درون نظام حفظ کرده و به او توصیه نموده از اتخاذ مواضع رادیکالی پرهیز کند. بعدها اخباری به گوش رسید که اصلاح طلبان علنا خاتمی را سرمایه اصلاحات برای بازگشت به درون حاکمیت می خوانند4. این اخبار بر تحلیل های کیهان از پروژه جدید خط نفوذ به داخل حاکمیت- که با عنوان «عقب نشینی با حفظ تابلو» در ادبیات سیاسی کشور شهرت یافته- مهر تایید زد.
سیاست خاتمی در دوران پس از فتنه بر این مبنا استوار شد که جریان اصلاحات را از «فتنه سبز» جدا کند.
برخی که گویا نقش پررنگ سیدمحمد خاتمی در حوادث مرتبط با فتنه 88 را به فراموشی سپرده بودند، این دست تحرکات او را اتفاقی مثبت و مبارک ارزیابی کرده و در قالب ایده «جذب حداکثری» رهبر معظم انقلاب، در پی ارائه نظریه بازگرداندن خاتمی به درون نظام برآمدند. حتی اخباری منتشر شد مبنی بر اینکه در جلسات اصلاح طلبان مطرح شده که برخی چهره های پشیمان از همراهی با فتنه 88، از آیت الله سیدموسی شبیری زنجانی بخواهند واسطه بازگشت محمد خاتمی را به دامان نظام و ساختار سیاسی نظام اسلامی فراهم کند5.
به هر دلیل، باز هم خاتمی در جایگاه «مدعی» نشست؛ چنانکه او پنجم دیماه 1389 در دیدار با جمعی از اصلاح طلبان مجلس هشتم برای بازگشت خود به دامان نظام و حضور این طیف در انتخابات آتی، شرط و شروط گذاشت! سایت رسمی خاتمی خبر دیدار مذکور را اینگونه روایت کرد:
«سیدمحمد خاتمی کف خواست اصلاح طلبان را برای حضور در انتخابات آتی اعلام کرد: 1- آزادی زندانیان و ایجاد فضای آزاد برای همه احزاب و گروهها و رفع محدودیت های نابه جا؛ 2- پای بندی همگان بخصوص مسئولان به قانون اساسی و اجرای همه جانبه و کامل آن بخصوص اهتمام به روح قانون اساسی؛ 3- فراهم آوردن سازوکاری برای برگزاری انتخابات سالم و آزاد.» 6
به گفته حسین شریعتمداری و براساس تحلیل تئوری های جین شارپ، یکی از ویژگی های بارز کودتاهای مخملی همین «عقب نشینی با حفظ تابلو» است. به این معنا که در صورت شکست پروژه براندازی، یکی از شخصیت های شناخته شده کودتا ماموریت حفظ حضور خود در عرصه سیاسی را به عهده می گیرد. اما در عین حال، «تابلو اصلی کودتا» را نیز بر دست دارد تا مبادا بدنه همراهی کننده- چه حامی بیرونی و چه پیاده نظام داخلی- سرخورده شود. اینجاست که می توان معنای واقعی عبارت «سرمایه اصلاح طلبان برای بازگشت به نظام» و نیز رفتار دوگانه خاتمی در طول هشت ماه فتنه را دریافت.
البته این اقدام طلبکارانه و تعجب برانگیز خاتمی باعث شد کسانی که نگاهی خوشبین به مواضع ظاهرا مثبت وی طی ماههای پس از نهم دی 88 داشته و می خواستند از ظلمی که او در حق نظام و ملت روا داشت، اغماض کنند، اندکی به خود بیایند.
بازگشت خاتمی به درون نظام یعنی ارائه فرصتی دوباره به فردی که امروز از شخصیت پرابهام وی رمزگشایی شده و مشخص گردیده که او جز «فروپاشی از درون» و «سودای سکولاریسم» در سر ندارد. خاتمی هنوز نسبت خود را با «اصول انقلاب و اسلام» روشن نساخته و در بهترین و رویایی ترین حالت، اگر از گذشته ابراز ندامت کرد و به اصول بازگشت، اولا؛ این بازگشت نمی تواند و نباید مانع از محاکمه و مجازات وی باشد و ثانیا؛ نمی تواند به معنای از سرگرفته شدن فعالیت سیاسی چنین فردی باشد و بکارگیری چنین شخصی و هرگونه فعالیت سیاسی و اجتماعی وی، طبیعتا از منظر عقل و شرع مردود است. ضرب المثل معروفی است که می گوید: «کفش دزد را می بخشند، اما امام جماعتش نمی کنند.»
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1- سایت رسمی خاتمی، 11/11/1388
2- سایت بنیاد باران، 3/12/1388
3- همان، 25/12/1388
4-سایت خبری- تحلیل مشرق 5/8/1389
5-سایت مشرق، 19/8/1389
6-سایت رسمی خاتمی، 5/10/1389